.png)
Kabeh wong mesthi seneng maca utawa
ngrungokake dongeng. Kejaba critane nyenengake, isine dongeng uga ngandhut
pitutur becik kang sinandi. Ing kasusastran Jawa dongeng iku ana akeh banget.
Yen dipilah-pilah manut isine, dongeng bisa digolongake:
1. Dongeng lucu
Dongeng iki mujudake dongeng sing nyritakake
kedadean-kedadean lucu ing jaman sing
kepungkur. Dongeng-dongeng lucu digawe kanggo aweh panglipur lan gawe guyune
wong sing maca utawa ngrungokake.
2. Fabel
Awujud dongeng sing nyritakake watak lan tumindake manungsa
nanging digambarake kanthi paraga kewan. Fabel kanthi paraga kewan-kewan lumrah
dianggo menehi pitutur marang wong sing maca utawa ngrungokake.
3. Parabel
Yaiku dongeng sing isine nggambarake sawijining paraga sing
duweni watak utawa tumindak tartamtu lan ngundhuh asiling tumindake mau. Dadi
parabel iku dongeng sing bisa dianggo nyritakake ajaran agama, kabecikan, lan
pranatan kanthi nggunakake pepindhan
( perbandingan ).
4.
Legenda
Dongeng iki isine nyritakake prastawa sing gegayutan karo dumadine panggonan utawa daerah. Apa sing
njalari sawijining panggonan diwenehi aran kaya ngono.
5.
Sage
Sage yaiku
dongeng sing isine
ana gegayutane karo prastawa sejarah.
6.
Mite
|
ora bisa dibuktekake nyata lan orane. |
Saliyane bisa dipilah-pilah manut isine
kaya ing dhuwur, dongeng uga ngandhut unsur- unsur wigati kaya: alur, paraga, latar, lan tema. Yen
dijlentrehake kaya ing ngisor iki :
1. Alur
yaiku urutan kedadeyane prastawa ing carita. Alur iki bisa dibedakake
alur maju, mundur lan campuran, manut
urutan kedadeane. Yen alur maju, crita diwiwiti saka kedadean jaman biyen (
upamane wiwit paraga lair ) lumaku nganti saiki utawa besuke ( nganti paraga
diwasa lan katekan apa gegayuhane ). Dene alur mundur suwalike, diwiwiti saka
kedadean saiki, lumaku mundur marang kedadean sing wis mungkur. Yen alur
campuran, ateges nganggo alur maju dicampur karo alur mundur.
2. Paraga
yaiku wong sing ngalami maneka prastawa ing carita. Para paraga ing carita duwe
watak sing ora padha. Ana sing becik (jujur, welas asih, sabar, lsp.), ana uga
sing ala (drengki, kejem, cengkiling, lsp.). Nemtokake watake paraga bisa saka
keterangane panganggit bisa uga saka pacelathone para paraga.
3. Latar
yaiku unsur sing nuduhake
papan panggonan lan wektu kedadeane prastawa ing crita.
4. Tema
yaiku underaning rembug ing carita, utawa sawijining bab sing dadi lelandhesan crita mau ditulis dening
panganggit.
|
Supaya gampang nemtokake unsur-unsur ing carita bisa nganggo
pitakonan kaya iki : · Kedadean sing ana
ing crita sing kokwaca/ rungokake iku mau urutane kepiye? ( alur ) · Sapa bae paraga sing
ana ing carita lan kepiye wateke? ( paraga ) · Kapanlan ing endi
prastawa ing carita mau dumadi? (
latarpanggonan lan wektu) · Crita sing kokwaca/ rungokake isine nyritakake apa? ( tema ) |
Kanthi nganggo pitakonan-pitakonan ing dhuwur para siswa luwih gampang yen arep
naliti isine crita/dongeng. Sing ora kalah wigati yaiku pitutur ( amanat ) ing
crita. Panganggit gawe crita utawa tulisan mesthi duwe tujuan sing kepengin
dikandhakake marang para pamaos. Tujuan/piwelinge panganggit iku sing diarani pitutur utawa aman
A. Wacanen teks crita ing ngisor iki. Wenehana tandha ing tembung-tembung angel sing durung kokngerteni !
DUMADINE DESA BANYU MUDAL
Kacarita nalika Sultan Agung Hanyakrakusuma ngasta punjere Mataram, ing
sawijining panggonan kang adoh saka ramening kutha praja, ana wanodya ayu sesulih Rara Juminten. Wanodya mau yen dicandra, wah. bebasan kurang candra turah rupa.
Rikmane ngandhan-andhan, pakulitane nemu giring, netrane
ndamar kanginan, pasuryane ayu pisan. Panganggone nyamping batik, slendhang pangsi kang direnggani peniti, kalung,
giwang, gelang lan binggel kabeh sarwa emas, prasasat kaya dene widodari kang
mudhun saka kahyangan.
Wis ayu rupane Rara Juminten uga kalebu
wanodya sing grapyak semanak, karo sapa bae seneng tetulung. Eloke, Rara
Juminten duwe kaluwihan, yaiku tansah kecukupan kabutuhane banyu sanajan ing mangsa ketiga dawa pisan. Mula para
warga kepengin bisa kaya dheweke. Wusanane para warga nekani Rara Juminten lan
ngandhakake apa sing dadi gembolaning atine. Kanthi kebak trapsila Rara
Juminten manggakake rawuhe tamu-tamune.
“ Den Rara Juminten, anggen kula
keraya-raya ngriki badhe nyuwun pitulungan teng panjenengan, kersaa mbiyantu “
ujare sesepuhe warga.
“ Pitulungan ingkang kadospundi, Bapa.
Saupami kula saged mbiyantu temtu manah kula remen sanget, “ ature Rara
Juminten kanthi alus manuhara, gawe sengseme sing padha rawuh.
“ Ngaten, para warga kepengin
dituduhaken tuk sumbering toya, saengga yen mangsa ketiga boten kasatan toya
kados niki. “
“ O, mekaten kersanipun. Inggih, Bapa, kula mangke badhe ngupaya supados para
sadherek ing ngriki saged pikantuk sumber ingkang ageng, ingkang nyekapi sedaya kabetahan
toya warga ngriki.
Kula nyuwun wekdal
sawetawis, Bapa, mugi-
mugi gegayuhanipun para warga saged kasembadan. Nyuwun
pangestunipun, ” ature Rara Juminten. Para warga rumangsa lega krungu
kasaguhane wanita kuwi.
Rara Juminten banjur semedi telung dina
suwene. Jroning semedi mau dheweke oleh wangsit saka Dewi Rantansari. Sabanjure
dheweke nglumpukake para warga saperlu ngrembug apa asile semedi mau.
“ Para sadherek ingkang kula tresnani,
sasampunipun kula nglampahi semedi, kula
pikantuk wisik saking Dewi Rantansari. Isinipun, kita sedaya saged pikantuk sumber toya ingkang ageng, nanging “ tembunge kandheg.
“ Nanging pripun. ? “ sumaure
para warga ora sabar.
“ Wonten pituwasipun, para sadherek...
radi awrat. Kita kedah purun nglampahi menawi kepengin kasil !” wangsulane Rara
Juminten.
“ Wis, apa bae wis, sing penting bisa duwe sumber banyu. “
Para warga saut- sautan sumaur.
“ Cobi, kula badhe njlentrehaken menapa
ingkang dipunkersakaken Sang Dewi. Sedaya kersaa midhangetaken !” Krungu
tembunge Rara Juminten kabeh pada meneng, kepengin
ngerti apa sing arep diandharake.
“ Sang Dewi kagungan pamundhut tigang
werni. Sepisan kita kedah ngurbanaken jaka kumalajengking, inggih menika jejaka
ingkang taksih mudha tumaruna “
ature alon. Para warga padha
njomblak krungu ature Rara
Juminten.
“ Wadhuh.... lha kok nganggo kurban
barang ? Ya ora bisa. Terus sapa sing didadekake korban ! “ wong-wong padha
pating klesik munggel omongane wanita iku..
“ Pripun niku, Den Rara, kok ngangge
kados ngaten. Boten saged, melasi sing dados korban. “ ujare sesepuh desa. Rara
Juminten mesem ngujiwat.
“ Boten sisah kuwatos, Bapa. Kula wau
dereng rampung matur. Kula ugi boten tegel menawi kedah wonten korban. Mila
kula lajeng nyuwun supados korbanipun dipun gantos mawi maesa. Dipunparengaken,
Bapa.”
“ Wah.... puji sokur amargi saged
dipun gantos. Matur nuwun Den Rara !”
“ Dereng rampung sadherek, kaping
kalihipun, kedah nyawisaken rujak polo..... Sekedhap, sampun dipunpunggel, menika ugi
kula suwun dipun gantos ngangge bubur sungsum dipunsukani juruh gendhis
jawi kathahipun 40 takir. Lajeng pungkasan inggih ingkang kaping tiganipun,
ngurbanaken prawan sunthi, kula suwunaken saged dipun gantos ngangge ayam
kumadara ules pethak. Sedaya panyuwunan kula kangge nggantos sesaji dipuntampi,
Bapa, “ ature Rara Juminten kanthi praupan sing bungah.
“ Dhuh Gusti Allah.... gunging panuwun
dene Panjenengan sampun paring pitulungan kanthi lantaran
wanita utami inggih menika Rara Juminten. “ bapa tuwa
iku mundhuk-mundhuk ngaturake panuwun, nanging terus
diaturi ngadeg dening Rara Juminten.
“ Boten sisah kados ngaten, tiyang
gesang pancen kedah tulung- tinulung, Bapa. Kula remen saged mbiyantu
sadherek sedaya. Mangga,
sampun kedangon, enggal kita
ayahi sesarengan !”
Upacara sesaji kanggo ngleksanakake
pamundhute Dewi Rantansari diwiwiti ing panggonan sing wis ditemtokake. Kebo dibeleh, daginge diirisi mbaka sethithik banjur digule srana bumbu rujak wuni. Uga tumpeng damar murub,
yaiku tumpeng sing ing pucuke ditancepi brambang abang lan lombok abang 40 iji, jajan pasar arupa gedhang pitung warna, gantal ( kinang
ayu ) kanthi sisik kuning 40 iji, kecokbang, arang-arang kambang, bulus angrem
sarta sawenehe omben kayata: jembawuk, kopi bubuk, kopi polong, teh diyang,
godhong srep, jampang piyas, degan, rokok, lan dupa. Kabeh sesaji mau diwadhahi ing tampah dilemeki
kain putih. Dene para wong lanang gawe pring dilancipi utawa digranggang.
Kabeh
warga rame-rame nggawa
sesaji menyang panggonan sing dituduhake Rara
Juminten. Para wong lanang padha nggranggang lan ing panggonan kang dipendhemi
endhas kebo mau banjur metu tuke. Saya suwe tuk mau saya gedhe, banyu sing mili
saya akeh kaya kali. Saking bantere iline tuk nganti banyune mudal-mudal. Saka
kedadean iku ing panggonan metune banyu mau banjur kawentar minangka Desa BANYU
MUDAL, dene panggonan iline banyu kang digranggang mau kawentar minangka Kali
GRANGGRANG.
( Jarwan
bebas saka Pemalang
Post, Mei 2005 )
TUGAS 1
Negesi Tembung
Sawise
kokwenehi tandha tembung-tembung sing angel ing wacan, tulisen lan tegesana
bareng karo kelompokmu kaya ing
ngisor iki. Yen durung bisa, nyuwuna priksa marang gurumu !
1.
punjer : pusat
2.
kutha praja : panggonan sing cedhak karo kraton/ panguwasane ratu
3.
wanodya : wanita
4.
sesulih : arane
5.
dicandra : digambarake, dicritakake kanthi pepindhan
6.
kurang candra : saking
ayune nganti kurang
tembung kanggo nggambarake
turah rupa
7.
ngandhan-andhan : rambut sing ngombak banyu
8.
nemu giring : candrane
kulit sing kuning kaya
temu giring
9.
netra : mripat, soca
10. ndamar kanginan : candrane mripat
sumunar kaya diyan/
lampu sing kanginan
11. pasuryan : rupa, rai
12. nyamping : jarit
13. pangsi : sutra cina
14. binggel : gelang sikil
15. kahyangan : panggonane para dewa
16. grapyak : ............................................................................................
17. semanak : ............................................................................................
18. eloke : ............................................................................................
19. wusanane : ............................................................................................
20. gembolan ati :
............................................................................................
21. trapsila : ............................................................................................
22. keraya-raya : ............................................................................................
23. mbiyantu : ............................................................................................
24. manah : ............................................................................................
25. manuhara : ............................................................................................
26. sengsem : ............................................................................................
27. ngupaya : ............................................................................................
28. sawetawis : ............................................................................................
29. gegayuhan : ............................................................................................
30. kasembadan : ............................................................................................
0 comments:
Posting Komentar