A. Teks Wacan iki wacanen kanthi cetha!
Dhandhanggula
Laras Slendro Pathet 9
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
· · · · ·
6
· · ·
6 1 2 1 6
·
1656 6
Na - nging ke - dah gi - nung
- gung A - keh kang nga - ku a - ku
·
6 6 165 2 2 2 2 2 16
Dha - tan we - ruh yen keh nge - sem - i
Pang -
ra - sa
- ne sam - pun u - da - ni
6 1 1 1 1 1 1
Ha - mek
- sa ang
- rum -
pa - ka Tur
du - rung
wruh ing ra
- sa 6 6 6 6 61 65
Ba - sa kang ka - lan
- tur
Ra - sa kang sa
- tu - hu
5 6 1 2 2 2 2 2
Tu - tur kang ka - tu - la tu - la
Ra - sa - ne ra - sa pu - ni - ka
2 2 1
16 6 6 6 6 6 1 2 2
·
Ti - na
- la - ten ri
- nu - ruh ka - la - wan ri - rih
|
· ·
Mrih pa
- dhang - ing sas - mi - ta ing ka - u - ri - pan - i - ra
B. Paugerane Tembang Macapat
Tembang macapat iku duwe
paugeran kang ngiket minangka titikane puisi Jawa tradhisional, kayata :
1.
Guru gatra : cacahing
gatra utawa larik saben sapada (sa-bait) tembang.
2.
Guru wilangan: cacahing wanda
(suku kata) saben salarik.
3.
Guru lagu : tibaning
swara ( a, i, u, e, lan o ) ing pungkasaning
larik.
Tembang macapat cacahe kabeh ana 11, paugerane
beda-beda ora ana sing padha. Gatekna paugerane tembang macapat ing ngisor iki
!
|
No |
Arane Tembang |
Guru gatra |
Guru wilangan
lan guru lagune tembang |
|||||||||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
|||
|
1. |
Pocung |
4 |
12u |
6a |
8i |
12a |
|
|
|
|
|
|
|
2. |
Maskumambang |
4 |
12i |
6a |
8i |
8a |
|
|
|
|
|
|
|
3. |
Gambuh |
5 |
7u |
10u |
12i |
8u |
8o |
|
|
|
|
|
|
4. |
Megatruh |
5 |
12u |
8i |
8u |
8i |
8o |
|
|
|
|
|
|
5. |
Kinanthi |
6 |
8u |
8i |
8a |
8i |
8a |
8i |
|
|
|
|
|
6. |
Mijil |
6 |
10i |
6o |
10e |
10i |
6i |
6u |
|
|
|
|
|
7. |
Asmarandana |
7 |
8i |
8a |
8e |
8a |
7a |
8u |
8a |
|
|
|
|
8. |
Pangkur |
7 |
8a |
11i |
8u |
7a |
12u |
8a |
8i |
|
|
|
|
9. |
Durma |
7 |
12a |
7i |
6a |
7a |
8i |
5a |
7a |
|
|
|
|
10 |
Sinom |
9 |
8a |
8i |
8a |
8i |
7i |
8u |
7a |
8i |
12a |
|
|
11. |
Dhandhanggula |
10 |
10i |
10a |
8e |
7u |
9i |
7a |
6u |
8a |
12i |
7a |
C. Watak lan Sasmitane Tembang
Saliyane kudu ngugemi
paugeran ing dhuwur, yen arep ngarang tembang macapat uga perlu mangerteni yen
tembang macapat nduweni watak sing beda-beda.
1.
Pocung : watake kendho, kanggo sembranan, guyon,
cangkriman lsp.
2.
Maskumambang : watake nalangsa, kanggo medharake rasa prihatin
3.
Gambuh : watak wani, wanuh, kulina, lan rumaket
4.
Megatruh : watake sedhih, kanggo medharake rasa memelas,
getun, prihatin.
5.
Kinanthi : watak seneng, tresna, asih
6.
Mijil : watake gandrung lan sengsem marang ilmu lan kaluhuran.
7.
Asmarandana : awatak sedhih, sengsem, prihatin
amarga kataman asmara.
8.
Pangkur : watake sereng, nantang, kanggo mituturi.
9.
Durma : watake galak, nantang, nesu , muntab.
10. Sinom :
watake grapyak semanak, sabar
11. Dhandhanggula : watake
luwes, kewes, lan resep
Sasmitaning tembang.
Tembang macapat kang kanggo
ing kasusastran adate ora diwenehi jenenge tembang apa. Kanggo ngerteni,
migunakake sasmita.
Ing tembang pocung gatra
sepisan pada sepisan: Bapak pocung dudu
watu dudu gunung.. Tembung pocung nyasmitani yen tembang sing lagi
diwaca pocung.
Sasmita tembang liyane:
Pucung :
kluwak, ancung, tetembungan wanda cung.
1)
Maskumambang : kambang, kentir, timbul.
2)
Gambuh : mbuh, wimbuh, jumbuh, tambuh.
3)
Megatruh : pegat, dudukwuluh,
truh.
4)
Kinanthi : kanthi, akekanthen, gandheng, kanthet.
5)
Mijil : metu, wetu, wiyos, rarasati, sulastri.
6)
Asmaradana : asmara, kingkin, kasmaran, brangta,
brangti, sedhih,
7)
Pangkur : yudakanaka, mungkur, wuntat, wuri, tembung wanda kur.
8)
Durma : mundur, galak, tetembungan wanda dur.
9)
Sinom : srinata, roning kamal, pangrawit, logondhang,
anom, weni, mudha, rema, truna.
10) Dhandhanggula : manis, hartati, gula, kagakresna, sarkara, madu,
dhandhang, gagak.
D. Nulis Tembang Macapat
Nulis utawa ngarang tembang macapat ora angel, gatekna
pituduh ing ngisor iki :
1. Nemtokake tema.
Luwih dhisik temtokna
temane. Banjur pilihen tembang sing watake cocok karo tema pilihanmu.
2.
Milih tetembungan jumbuh karo tema
Tetembungan mau dirangke
dadi ukara-ukara kanthi nggatekake paugeran guru gatra, guru wilangan lan guru
lagune tembang.
3.
Supaya luwih gampang, anggone
ngarang bisa karo ditembangake saengga bisa
mengerteni tembung sing dipilih wis cocok apa durung karo lagune.
4.
Garba utawa nyuda cacahing
wanda bisa kanggo mbiyantu njumbuhake guru
wilangan Tuladha:
nara + iswari = nareswari
ratu + agung = ratwagung
5. Baliswara yaiku rerangkening tembung ingkang nyebal saking paugeran
awit kangge njangkepi guru lagu. Baliswara utawa susun walik bisa kanggo
mbiyantu njumbuhake guru lagu. Tuladha:
Anoman sampun malumpat dadi
Anoman malumpat sampun (kinanthi)
6.
Sandiasma yaiku asmanipun
panganggit ingkang dipunsingitaken ing salebeting sekar. Sandiasma saged mapan
ing awal pupuh, awal pada, awal gatra, pedhotan, wanda awal tembung, gatra, akhir gatra. Tuladha: ing Serat Ajipamasa
RA-sikaning sarkara kaesthi,
DEN-nya kedha mamardi
mardawa, NGA-yawara puwarane,
BE-la-belaning kalbu,
I-nukarta niskarteng gati,
RONG-as rehing ukara, Ga-garanirantuk,
WAR-ta wasitaningkuna,
SI-nung tengran:”sembah
trus kaswareng bumi” TA-litining carita


0 comments:
Posting Komentar